Plodnost zemljišta – kako ga sačuvati

Plodnost zemljišta – Na osnovu karakteristika plodnosti zemljiša se mogu podeliti u dve grupe. Prva grupa su zemljišta sa zadovoljavajućim osobinama, kod kojih je neophodno sačuvati proizvodnu sposobnost, dok drugoj grupi pripadaju zemljišta sa nepovoljnom fizičkim I hemijskim osobinama, koja zahtevaju mere popravke.

Najvažnije hemijske karakteristike koje opisuju njegovu plodnost su biljkama dostupna hraniva, pristupačni azot, fosfor I kalijum, reakcija pH, sadržaj CaCO3 I humusa. Zemljišta sa prirodnom vegetacijom imaju određene karakteristike koje odgovaraju toj vegetaciji. Takav system je, uglavnom stabilan zahvaljujući ravnoteži odnosa unos-iznos. Međutim, privođenje zemljišta kulturi uslovljava promene, tako da je neophodna intervencija radi očuvanja plodnosti.

Kulturne biljke kao visoko-produktivne imaju velike zahteve za hranljivim elementima, pri čemu se njihova glavna biomasa dislocira sa zemljišta na kome se gaje, uslovljavajući manjak tih materija. Prema tome, očuvanje plodnosti svodi se na vraćanje iznesenog, odnosno zadovoljenje biljaka određenim elementima u skladu sa njihovim potrebama, radi očuvanja rezervi koje su zatečene pre njihovog gajenja.

Plodnost zemljišta – kako ga sačuvati, popraviti.

Stvaranje humusa zemljišta je dugotrajan I kompleksan process koji zavisi od faktora kao što su geološki supstrat, klima I vegetacija. Privođenje zemljišta kulturi dovodi do smanjenja organske matrije zemljišta I do 50% u roku od 12 godina. Usled specifičnosti humusa njegovo održavanje na određenom nivou predstavlja kompleksan problem, pri čemu rezultati dugugodišnjih istraživanja daju zadovoljavajuće smernice za njegovo rešavanje. Jedan od načina održavanja nivoa humusa u zemljištu je gajenje određenih biljnih kultura.

Permanentno gajenja trava dovodi do povećanja organske materije, dok usevi kao što su šećerna repa, krompir I povrće koji zahtevaju intezivnu obradu smanjuju njen sadržaj. Konstantno unošenje žetvenih ostataka u kombinaciji sa azotnim mineralnim đubrivima dovodi do povećanja organske materije. Smenom kultura, odnosno plodoredom, se može uticati na kolićinu humusa.

U klasičnom plodoredu kukuruz, žita, detelina zapažen je veći sadržaj organske materije nego pri gajenju kukuruza u monokulturi. Kombinacija đubrenja stajnjakom sa kalcizacijom je dovodila do pozitivnog bilansa organske materije zemljšta.

Jedan od načina održavanja nivoa humusa u zemljištu je I unošenje stajnjaka u kombinaciji sa žetvenim ostacima. Treba napomenuti da je sadržaj humusa u velikoj meri uslovljen tipom zemljišta bez obzira na količinu unosene organske materije,zato sto odredjeni tipovi zemljišta I procesi u njima diktiraju stepen razlaganja unite organske materije I prevodjenje u humusna jedinjenja. Pomenute mere su prema tome u službi održavanja nivoa organske materije zemljišta a ređe mogu dovesti do povećanja humusa.

Promena reakcije zemljišta može biti uslovljena

• prirodnim i
• antropogenim faktorom.

Prirodna promena odvija se, uglavnom, pod uticajem smena fitocenoza. Takva promena je dugotrajna i predvidljiva, te relativno lako može da se utiče na njen tok. Promena reakcije zemljišta pod uticajem čoveka može da uslovi opadanje plodnosti i celokupnu degradaciju tla.

Antropogeni izvor promene pH zemljišta može da bude pojedinačan ili kombinovan. Mere koje se preduzimaju radi održavanja reakcije zemljišta se svodi na uklanjanje njihovog uzroka, odnosno, kontrolu industrijskih gasova i upotrebu filtera, unošenje fiziološki neutralnih ili baznih mineralnih đubriva, đubrenje stajnjakom, kao i zaoravanje biljnih ostataka. Jedan od osnovnih načina održavanje nivoa pH i neutralizacije zemljišta je meliorativna mera kalcizacija. Međutim, primena ove norme kreča može izazvati mnoge negativne posledice. Unošenje velikih količina kalcijuma dovodi do poremećaja odnosa sa magnezijumom.

Plodnost zemljišta

Povećanje pH usled veće količine kreča može u biljkama da dovede do nedostatka gvožđa i do manje rastvoerljivosti nekih mikroelemenata Mn, Zn, Cu, B. Radi otklanjanja ovih nedostataka, održavanja i popravljanja nivoa reakcije zemljišta treba više godina unositi manje količine krečnih đubriva, a naročito dolomita, koji u sebi sadrži Mg, da se ne bi poremetio odnos Ca/Mg. Zajedno sa krečom preporučuje se i unošenje stajnjaka koji sadrži neophodne mikroelemente i pospešuje dejstvo kreča.

Azot je element koji najviše utiče na prinos, tako da ga biljke i najviše koriste od svih hraniva. U zemljištima se samoniklom vegetacijom dinamika azota je usko povezana sa organskom materijom koja je i glavni izvor tog hraniva. Nakon naglog početnog smanjenja nivoa rezervi azota koji je neizbežan, procesi mineralizacije u zemljištu se ustaljuju na određenom nivou zavisno od pedoloških i klimatskih faktora. Prekomerna mineralizacija azota i smanjenje rezervi može biti sprečena adekvatnim đubrenjem ovim elementom. S druge strane, dinamika pristupačnog azota je vrlo izražena jer se mineralni oblici azota vrlo lako ispiraju iz zemljišta. Na osnovu toga, održavanje odgovarajućeg nivoa azota u zemljištu se svodi na dodavanje adekvatnih količina mineralnih đubriva u skladu sa potrebama biljaka i planiranih prinosa. Iako su zahtevi biljaka za ovim hranivom visoki, mora se uzeti u obzir da dodavanje suvišnih količina dovodi do negativnih posledica, poleganje useva, produženje vegetacionog perioda, zagađenje podzemnih voda, nakupljanje nitrata u biljnom tkivu.

Planiranje đubrenja mora biti u skladu sa količinom ostalih hraniva i strogo sezonski usklađeno, odnosno neposredno pred period najvećih zahteva biljaka za ovim elementom. Mnoga zemljišta sa relativno dobrim osobinama su slabo plodna usled nedostatka fosfora. Njegov nedostatak nije izazvan manjkom ukupnih količina fosfora, već vrlo niskom rastvorljivošću, odnosno malim prisustvom u zemljišnom rastvoru, 0.3-3 kgP/ha. Dinamička ravnoteža između fosfora u zemljišnom rastvoru i zemljišnim česticama diktira njegovu pristupačnost biljkama. Zemljišta u kojim je izražena fiksacija fosforačesto zahtevaju visoke norme fosfornih đubriva. U takvim zemljištima, preporučuje se mera kalcizacije čime se prevode fosfati iz jako u slabije vezane. Održavanje nivoa pristupačnog fosfora se može postići i upotrebom velikih količina organskih đubriva i nekih otpadnih materija. Upotreba fosfornih đubriva u ratarskoj proizvodnji se svodi na 20-80 kg P/ha pri dovoljnom sadržaju pristupačnih fosfata u zemljištu, dok se u slučajevima njegovog nepovoljnog sadržaja doza unošenja povećava na 100-200 kg P/ha.

Plodnost zemljišta – Hiljadama godina prirodno zatečeni kalijum je bio jedini izvor elemenata za biljke tako da se usled eksploatacije zemljišta pojavljuju područja sa nedostatkom i ovog elementa. Danas se neadekvatna količina kalijuma stalno koriguje upotrebom mineralnih kalijumovih đubriva i stajnjaka. U intezivnoj poljoprivrednoj proizvodnji često se upotrebljavaju visoke doze takvih đubriva. Količina kalijumovih đubriva koja se upotrebljava je od 40-250 kg K/ha godišnje u cilju zadovoljenja potreba biljaka i održavanja nivoa plodnosti zemljišta. Biljke koje imaju veće potrebe za kalijumom, voćke, vinova loza, šećerna repa, zahtevaju veće količine ovog elementa.

Na norme kalijumovih đubriva utiče i tip zemljišta. U teškim zemljištima, sa mnogo minerala izražena je fiksacija kalijuma pa su potrebe za đubrenjem veće. U kiselim, peskovitim zemljištima ispiranje kalijuma je jače, te je neophodno unositi samo one količine koje su neophodne biljkama za normalan razvoj i rast. Jedino u visoko razvijenim agrikulturnim sistemima kalijum se dodaje u suvišku, te se u takvim uslovima vrši obnavljanje zemljišnih rezervi kalijuma, koje su prethodno iscrpljene poljoprivrednom proizvodnjom

Tekst pripremio Miroljub Vitić PSSS Smederevo